Miasto Sztum leży na wąskim przesmyku o przeciętnej szerokości około 500 m. oddzielającym jezioro Zajezierskie od Barlewickiego. Jeziora te stanowiły we wcześniejszym średniowieczu jedną rynnę, oddzieloną pośrodku progiem około 20 m. nad poziomem wód. Próg ten tworzyły dwie wyspy

• większa od strony zachodniej
• mniejsza od strony wschodniej

Oddzielające obniżenia między obu wyspami łączyły wody jeziora, zwanego Białym.
W XIX w. poziom jego obniżył się i izolowane poprzednio wyspy utworzyły jednolity przesmyk, oddzielający całkowicie wyżej wymienione jeziora. Układ wyspy stwarzał doskonałe warunki obronne dla założonej tutaj osady. Jednocześnie stanowił on dogodne przejście dla szlaków komunikacyjnych biegnących od południa ku północy. Wschodnie obrzeżenie jeziora Barlewickiego stanowił podmokły pas. Ponadto teren z tej strony wykazuje dość znaczne zróżnicowanie pod względem morfologicznym. Od strony zachodniej natomiast falistość terenu oraz sąsiedztwo wielkiej puszczy tzw. sztumskiej, stwarzało znacznie gorsze warunki komunikacyjne. Od strony południowej teren jest dość silnie podmokły, czego nie spotykamy w części północnej. Tym zjawiskiem należy tłumaczyć częściowo dogodniejsze możliwości rozwoju miasta w kierunku północnym.

Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego miasta Sztumu nie są dostatecznie zbadane. Obszar ten w okresie wczesnofeudalnym należał do tzw. ziemi Aliem stanowiącej część pruskiej Pomezanii. Z okresu pruskiego nie zachowały się na terenie miasta żadne pozostałości materialne, jednak sama nazwa Sztum może zawierać relikt pruskiego nazewnictwa, podobnie jak nazwy okolicznych osad: Barlewice - dawniej Wargels czy jezior np. jezioro Periota. Dogodne warunki geograficzne, zapewniające dostateczną obronność między dwoma jeziorami, mogły wpłynąć na zbudowane przez Prusów warownego grodziska na miejscu dzisiejszego miasta. Dość późna (z połowy XV w.) kronika krzyżacka wielkich mistrzów twierdzi, że dawny zamek Prusów, położony na miejscu Sztumu, został zburzony w r. I236 w czasie podboju Pomezanii. Całość Pmezanii została istotnie zajęta w 1236 r. przez Krzyżaków, którzy teren dawniejszej ziemi Aliem początkowo przyłączyli do komturstwa malborskiego tworząc z niej mniejszą jednostkę administracyjną pod nazwą wójtostwa sztumskiego (ok. 1330 r.).

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o Sztumie pochodzi z r. 1290. Następna (z r. 1295) podaje wiadomość o istnieniu folwarku krzyżackiego w Sztumie (Hof.Stuhm). Niewątpliwie leżał on na miejscu dzisiejszego miasta i oko r. 1330 został siedzibą krzyżackiego wójta. Władzy jego podlegał mniej więcej obszar dzisiejszego powiatu sztumskiego z wyłączeniem okręgu Dzierzgonia.

W latach 1326 - 1335 został zbudowany zamek sztumski, jako rezydencja wójtów. Budowa zamku była wywołana koniecznością zabezpieczenia nowej stolicy krzyżackiej - Malborka od roku 1309 - od strony południowej na drodze z Kwidzyna.Zamek zbudowano na ostrowie, wcinającym się między dzisiejsze jeziora: Barlewickie i Zajezierskie, czyli dawniejsze jezioro Białe. Ostrów ten rozciągnął się od zachodniego brzegu ku wschodniej stronie. W przejściu między ostrowem a wschodnim brzegiem jeziora znajdowała się mała wyspa, oddzielona dwoma kanałami. Kanały te zostały pogłębione przez Zakon Krzyżacki.

Podobnie przy brzegu zachodnim ostrów oddzielony był wąskim rowem, który również został pogłębiony i wykorzystany jako naturalna obrona. Zamek znajdował się więc na wyspie, posiadając dodatkowi zasłonę od strony wschodniej w postaci mniejszej wysepki, spełniającej rolę przyczółka. Zamek został zbudowany na wschodniej części ostrowca. Zbudowany w kształcie czworokąta otoczony był w całości ceglanym murem, a od strony północnej i wschodniej fosą. Od strony północnej i wschodniej fosę oddzielała od jeziora wąska grobla, którą przebiegała droga wiodąca z Kwidzyna do Malborka. Grobla wraz wysepką stanowiły późniejsze podzamcze. Z uwagi na szczupłość terenu znaczna część budynków gospodarczych znajdowała się na terenie samego zamku, a więc odmiennie niż w innych zamkach krzyżackich.

Obszar na zachód od zamku na ostrowie zajęty był przez dawniej już istniejący i nadal funkcjonujący folwark Krzyżacki. Stanowił on część przedzamcza, i otoczony był od strony południowej, zachodniej i północnej zapewne już w XV w. murem obronnym z około 20 wieżami. Nazwę Sztum oprócz: zamku nosi także wioska, położona na południe od J. Zajezierskiego tj. dzisiejsza Sztumska Wieś, założona przypuszczalnie w okresie budowy zamku na terytorium należącym do niego. Pierwotną swoją nazwę na Sztumska Wieś zmieniła dopiero po r. 1416. Sytuacja uległa zmianie po klęsce Zakonu pod Grunwaldem w roku 1416. Zamek sztumski został w okresie wojny zajęty przez wojska polskie i stanowił dla nich silną bazę w walce z Zakonem, poddając się Krzyżakom po trzytygodniowym oblężeniu.

Przyczyny założenia miasta Sztumu w okresie ogólnego kryzysu sił państwa krzyżackiego i gospodarczego załamania zakonu są dość złożone. Nie pozbawiony słuszności jest pogląd Semrau 'a, że obok dążności do odbudowy gospodarki krzyżackiej odegrały tu rolę względy strategiczne. Zamek Sztumski odegrał w minionej wojnie z Polską przeważnie rolę jako ostatnia silna placówka na południe od stolicy krzyżackiej.

W dniu 21 września 1416 r. wielki mistrz Michał Kuchmeister wystawił przywilej lokacyjny dla miasta Sztum. Lokatorem został Ambroży Gerhard von Schonenberg. Nowa osada miejska otrzymała teren pod zabudowę - 55 fanów roli uprawnej, 10 łanów pastwisk i lasu.

Upadek państwa krzyżackiego w połowie XV w. był przełomem w życiu miasta. Zamek sztumski wprawdzie dostał się po dłuższym oblężeniu w ręce polskie w dniu 8 sierpnia 1454 r. to jednak po klęsce wojsk polskich pod Chojnicami oddziały Krzyżackie zajęty go ponownie w końcu września 1415r. Samo miasto zostało w dniu 31 października 1461 r. spalone przez oddziały polskie z Malborka. Na mocy pokoju toruńskiego z r. 1466 Sztum wraz z okręgiem wszedł w skład Prus Królewskich jako część województwa malborskiego. Zamek został siedzibą polskich tenutariuszy - starostów, a miasto Sztum, jako miasto królewskie podlegało ich władzy.

Druga połowa XV w. i początek XVI jest okresem odbudowy zniszczonej gospodarki Prus Królewskich. Sztum dźwiga się również z powojennej ruiny. Świadectwem tego jest zbudowanie ceglanego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Anny (1478 r.)

W mieście znajduje się także w tym okresie szpital z kościołem pod wezwaniem św. Ducha. Sam szpital zostaje w roku 1533 przekazany miastu przez Zygmunta Starego, gdyż do tego okresu podlegał starostom sztumskim. Przypuszczalnie w tym okresie zostaje zbudowany (względnie odbudowany) na rynku ratusz. W okresie reformacji przechodzi na luteranizm większość mieszkańców miasta, w przeważającej mierze jeszcze pochodzenia niemieckiego, chociaż wzrasta nieustannie napływ ludności polskiej.

W okresie pierwszej wojny (1626-1629) Sztum zostaje zajęty przez wojska Gustawa Adolfa, jako punkt zabezpieczający Malbork. Na mocy rozejmu w Starym Targu na okres 6 lat otrzymał go w sekwestr elektor brandenburski (1629-1635). Okupacja szwedzka, która zrujnowała osady wiejskie rejonu Sztumskiego, odbiła się ujemnie na starym mieście. Podobnie okres ponownej szwedzkiej okupacji w 1655-1660, zaznaczył się poważnym spustoszeniem zamku i miasta. Sytuację pogarszał pożar miasta w r. 1688 w czasie którego spłonął ratusz. Jednym z przejawów zaostrzonej walki klasowej było uwięzienie w r. 1764. na ratuszu całej rady miejskiej, gdyż wzdragała się ona zezwolić na apelację od wyroków sądu miejskiego do sądu starościńskiego.

W 1772 roku nastąpił zabór miasta przez Prusy hohenzollernowske. W 1818 roku nastąpiła poważniejsza przemiana, gdy Sztum został siedzibą powiatu. Przed bramą Malborską znajdowały się już od dawna (pocz. XVI) stodoły i ogrody mieszczan. W początkach XIX w. okolica ta nosi już oficjalną nazwę Przedmieścia. Podobnie w wieku XVIII pod zabudową jest zajęty wąski pas między zamkiem a miastem, zwany Przedzamczem. Pod koniec tego wieku teren ten nazwano Podzamczem (Voreschloss) i który to dopiero w początkach XIX w. wyodrębniono od zamku. W 1772r. Sztum przeszedł w ręce niemieckie, a zamek stał się siedzibą pruskiego Zarządu Dóbr Skarbowych, a od początku XIX w. - Sądu Okręgowego. Po 1776r. oraz w latach 1812, 1819, 1864-1866 i 1899 nastąpiła systematyczna rozbiórka murów zamkowych i przebudowa skrzydeł.

W niewielkim wymiarze prace remontowe prowadzono w roku 1929, kiedy to uzupełniono ubytki i częściowo zrekonstruowano przelot bramy wjazdowej. Po roku 1945 w ocalałym zamku, w jego XIX-wiecznej części umieszczono Sąd Powiatowy i prokuraturę, a w skrzydle południowym mieszkania. 

W 1968 r. w skrzydle południowym umieszczono Muzeum Powiśla, które zostało zlikwidowane na początku lat 80-tych z uwagi na rozpoczęcie remontu części południowej zamku. Do chwili obecnej nie zostały ukończone wszystkie prace remontowo­modernizacyjne. Rada Miasta i Gminy Sztum podjęła uchwałę o zagospodarowaniu Wzgórza Zamkowego. 

Dzisiaj bardzo aktywne Bractwo Rycerzy Ziemi Sztumskiej przypomina mieszkańcom i licznym turystom bogatą przeszłość historyczną miasta. Na terenie zamku odbywają się turnieje, pokazy walk rycerskich, plenery malarskie i główne obchody Dni Ziemi Sztumskiej. Oferta bractwa jest bardzo bogata: tańce historyczne, inscenizacje, pokazy łuczników, kuszników i rycerzy pieszych walczących różnego typu bronią średniowieczną (telefon kontaktowy 055 277 34 41).